د افغانستان وضعیت ته لڼده کتنه

  • شالید

    • اقتصادي وده ډېره ورو ده ځکه دوامداره ناامني خصوصي پانګونه او د مصرفوونکو تقاضا ټکنۍ کوي. د کرنې سکتور وده هم په وروستیو کلونو کې د خرابې اب و هوا له کبله کمه شوې ده. د دولت مالي وضعیت د عوايدو راټولو په برخه کې د ښه والي له امله پياوړی پاتې، که څه هم دولت لا د مرستندويو پر وړيا مالي مرستو ټينګه تکيه لري. سستې ودې، د خدماتو رسولو پر وړاندې امنيتي ستونزو او د وچکالۍ له کبله د کرنې کمزورې ودې بېوزلي زياته کړې ده.
    • افغانستان په عین وخت کې چې له مخالفو وسلوالو سره په جګړه کې بوخت دی له ګڼو سياسي ستونزو سره هم لاس او ګريوان دی. ټاکل شوې ده چې د ۱۳۹۸ لمریز کال په تلې (میزان) مياشت کې د ولسمشرۍ ټاکنې تر سره شي.
    • که څه هم د امريکا متحده ایالتو او طالبانو ترمنځ د سولې مباحثو د بین الافغاني خبرو اترو او په افغانستان کې د څلويښت کلنې جګړې د پای ته رسېدو هيلي زياتې کړي، په عين حال کې  يې د افغانانو ترمنځ ويرې او اندېښنې هم رامنځته کړي دي.‌ د سولې بهیر هغه وخت یو څه چټکتيا وموندله چې ولسمشر محمد اشرف غني د ۱۳۹۶ کال په سلواغې (دلو) مياشت کې د کابل پروسې په دویمه ناسته کې طالبانو ته د يوې بې قيد و شرطه سولې وړانديز وکړ، چې ورپسې د ۲۰۱۸ کال په جون کې د لومړي ځل لپاره يو لنډ اوربند هم پلی شو. د افغانستان دولت په پام کې لري چې د ۲۰۱۹ کال د اپرېل په پای کې یوه مشورتي لويه جرګه راوغواړي او د سولې پر طرحه له سره غور وکړي.
    • د نړیوال بانک ګروپ د افغانستان د پراختیا او د سولې د ملي چوکاټ د ملاتړ له پاره خپله سټراټیژیکه کړنلاره لري. د نړیوال بانک د مهمو اجراییوي او مشورتي فعالیتونو محور پر دې برخو تمرکز لري: د لویو مالیاتي پروګرامونو تطبیق او مدیریت یې، د مالي برخې تقویه، د خصوصي پانګونو او د دندو د ایجادولو ملاتړ، د عامه خدمتونو پراختیا، د حکومتولۍ او د اداري فساد پر ضد د مبارزې ملاتړ، د بشري پانګې انکشاف، د اجتماعي او ښارونډۍ مشارکت تشویقول، ښاري پراختیا، د بېخ بناګانو سازول او بیا رغول، د اړیکو تأمینول او د پایېدونکې اقتصادي ودې ملاتړ.

    د افغانستان عمومي وضعیت ته لنډه کتنه

    په افغانستان کې امنیتي وضعیت مخ په خرابېدو دی. له ۲۰۰۲ کال را په دې خوا، د وسله‌ والو نښتو د زیاتېدو او جګړې او ناامنیو د پراخېدو په وجه، د ملکي تلفاتو او د کورنیو بې ځایه شویوپه افغانستان کې امنیتي وضعیت مخ په خرابېدو دی. له ۲۰۰۲ کال را په دې خوا، د وسله‌ والو نښتو د زیاتېدو او جګړې او ناامنیو د پراخېدو په وجه، د ملکي تلفاتو او د کورنیو بې ځایه شویو شمېر تر ټولو لوړې کچې ته رسېدلی دی. له ۲۰۰۷ کال راهیسې د جګړو د قربانیانو او د ټپیانو شمېر پنځه وارې زیات شوی دی او په ۲۰۱۶ او ۲۰۱۷ کې د جګړو او ناامنیو د پراخېدو په وجه تر ۱،۱ میلیون ډېر افغانان له خپلو مېشت ځایونو څخه بې ځایه شوي دي.

    د ۲۰۱۸ کال له جنوري تر ډسمبر مياشتو پورې د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو مرستندویه پلاوي (يوناما) د عامو خلکو ۳۸۰۴ تلفات ثبت کړي.‌ يوناما د دې تلفاتو ۳۷ سلنه پر طالبانو، ۲۰ سلنه پر داعش او ۶ سلنه پر نورو ناپېژاندو مخالفو وسلوالو ور اړوي. په ۲۰۱۶ او ۲۰۱۷ کلونو کې هېواد ته له ايران او پاکستانه د ۱.۷ ميليونو افغان ګډوالو (اسناد لرونکو او بې اسنادو) راستنېدو د هېواد پر اقتصاد او دولتي ادارو ډېر جدي فشار راوستی.‌

     د هېواد سختو اقتصادي او امنیتی شرایطو ته په کتو سره، د کورنیو بې ځایه شویو وګړو د شمېر زیاتېدل او د ډېرو مهاجرانو بیا راستنېدنه یو لړ ستونزې رازېږولې دي چې دغه ستونزې نه یوازې دا چې بې ځایه شویو ته، بلکې کوربنو ټولنو او په ټوله کې د هېواد ټولو وګړو ته پیدا شوې دي. دې وضعیت د حکومت له لوري د خدمتونو د وړاندې کولو پر سیستم او د دندو د برابرولو پر چارې سخت فشار راوړی دی، په تېره بیا په دې چې رقابت هم زیات شوی دی.

    د افغانستان دولت ژمن دی چې د اصلاحاتو پروګرامونه په پراخ او دوامدار ډول عملي کړي. ټاکل شوې ده چې د افغانستان دولت او ملګري ملتونه به د ۲۰۱۸ د نومبر په ۲۷ او ۲۸ مه ورځ، د سویس په پلازمېنه کې، له افغانستان سره د مرسته کوونکو هېوادونو د وزیرانو په کچه کنفرانس جوړ کړي. د دې کنفرانس د جوړولو موخه سولې او سوکالۍ ته د رسېدو په لاره کې د افغانستان له دولت او خلکو سره د نړۍوالې ټولنې د پیوستون او ژمنتیا تازه کول او همدارنګه د اصلاحاتو د تطبیقولو او پراختیتا په برخه کې د افغان دولت د ژمنې تازه کول دي. دغه کنفرانس د نړۍ والې ټولنې له خوا د افغانستان د ملاتړ د دوام په اړه، د دوو نورو نړۍوالو کنفرانسونو تر منځ ترسره کېږي: لومړی کنفرانس په ۲۰۱۶ کې جوړ شو چې عنوان یې و، د افغانستان په اړه د بروکسل کنفرانس؛ بل به یې په ۲۰۲۰ کې ترسره شي.

     افغان دولت په ۲۰۱۶ کې، د بروکسل په کنفرانس کې، د افغانستان د پراختیا او ملي سولې چوکاټ وړاندې کړ. په دې کنفرانس کې چې د شاوخوا ۷۰ هېوادونو او ۳۰ نړۍوالو سازمانونو استازو ګډون کړی و، نړیوالې ټولنې ژمنه وکړه چې د افغانستان له پاره به د ۳،۸ میلیارد ډالر پراختیايي مرسته برابره کړي.

    وروستي اقتصادي پرمختګونه

    په ۲۰۱۸ کال کې د افغانستان د اقتصادي ودې کچه شاوخوا ۱ سلنه اټکل شوې ده، يانې اقتصادي وده د  ۲۰۱۷ کال په پرتله، چې ۲،۷ سلنه وه،‌ راکمه شوې ده.‌ د دې کموالي سبب د غنمو پر حاصلاتو او څړځايونو د شديدې وچکالۍ اغېزې او ناڅرګند سياسي وضعيت او په ټاکنو پورې تړلی تاوتريخوالی و، چې د سوداګرۍ په برخه کې يې باور ته زيان واړوه.‌ د کرنیزو حاصلاتو پر کمېدو سربېره، په ۲۰۱۸ کال کې د پیسو د تورم کچه منځنۍ، يانې ۰،۶ سلنه، وه او علت يې په سيمييزه کچه د خوراکي توکو کمې بيې او د مهمو سوداګريزو ملګرو پر وړاندې د اسعارو د تبادلې د بيې لوړوالی و.

    ښکاري چې د بېوزلۍ کچه ډېره شوې او لا ژوره شوې وي. شديدې وچکالي د کليوالي کورنيو عايد راټيټ کړی او په لويه کچه يې داخلي بېځايه کېدنه رامنځته کړې. د اقتصادي ودې کموالي د نفوسو وده کمزورې کړې او د سړي سر عايد په کمېدو دی. وچکالۍ د افغانستان د ۸۲ سلنه بېوزله خلکو، چې په کليوالي سيمو کې اوسي، د اکثريتو (د هغو کروندګرو په ګډون چې د کوکنارو پر کر تکيه لري) پر ژوندانه منفی اغېز کړی دی (د کوکنار توليد ۳۰ سلنه راکم شوی).  پراخو ستونزو ته په کتو د وچکالۍ له امله د بېځايه شويو خلکو شمېر ۲۹۸۰۰۰ تنو ته رسېږي.

    کمو صاداراتو او په منځنۍ کچه د وارداتو ډېروالي په ۲۰۱۸ کال کې د افغانستان د سوداګرۍ کسر د ناخالص کورني تولید د ۳۵،۹ سلنې په اندازه زيات کړ. د افغانستان صادرات، په ۲۰۱۷ کال کې له پياوړې ۲۸ سلنې ودې وروسته، په ۲۰۱۸ کال کې څلور سلنه راټيټ شول، خو وروسته د افغانيو ارزښت په سيمه کې د نورو اسعارو په پرتله لوړ او د سيمې په مهمو هېوادونو کې اقتصادي ستونزې راولاړې شوې.‌ سره له دې تېر کال د وارداتو کچه ۰،۷ سلنه لوړه شوه، چې لويه برخه يې د سبزيجاتو واردات وو. د جاري حسابونو کچه راولوېده چې د سوداګرۍ ډېرېدونکی کسر او کمېدونکې وړيا مرستې ښيي. د سوداګرۍ کسر په بشپړه توګه د وړيا مالي مرستو پر مټ پوره کېږي.

    د مالي چارو مدیریت پیاوړی پاتې دی. په ۲۰۱۸ کال کې افغانستان د ناخالص کورني تولید د ۰،۷ په اندازه مالي زياتوالی لرلای دی. له پڅې اقتصادي ودې سره سره،  په ۲۰۱۸ کال کې د ناخالص کورني عايد کچه ۱۸۹،۷ ميليارده افغانيو ته ورسېده. دغه کچه د ۲۰۱۷ کال د عوايدو په پرتله ۱۲ سلنه زیاتوالی ښيي. د کورنيو عوايدو دا پياوړې وده د مالياتو په اداره کې د اصلاحاتو او د ۱۰.۵ ميليارده افغانيو په ارزښت پورونو بېرته اخيستلو او غير مالياتي عايداتو د ډېروالي له کبله وه. په ۲۰۱۷ کال کې د دولتي بوديجې د لګښت کچه ۸۳ سلنه وه، چې په ۲۰۱۸ کال کې ۹۲ سلنې ته لوړه شوه، او د پراختيايي بوديجې د مصرف کچه ۹۳ سلنې ته پورته شوه.

    د نامعلوم سياسي وضعيت له کبله په ۲۰۱۸ کال کې خصوصي سکتور ته د پور په ورکړه کې څلور فيصده کموالی راغلی، چې اوس د دغو پورونو کچه د ناخالص کورني تولید ۳ سلنه جوړوي. د بانکونو د پور ورکولو سیستم خورا کمزوری پاتې دی هغه داسې چې خصوصي سکتور ته د مجموعي پورونو کچه د بانکونو د ټولې شتمنۍ ۱۲.۸ سلنه جوړوي. په بانکونو کې د نغدو پیسو اندازه د بانکونو د ټولو سرمايې ۶۳ سلنې ته لوړه شوې. د افغانستان بانک په دې وروستیو کې یو لړ اقدامات ترسره کړي چې پورونو ته لاسرسی اسانه کړي. په دوی کې پر شرايطو برابرو نورو تضمينونو شاملول او د عامه پورونو د ثبت ادارې پوښښ پراخول شامل دي.

    لږ شمېر افغانان منظمې دندې لري. د افغانستان د کاري ځواک څلورمه برخه له وزګارۍ سره لاس او ګريوان ده او ۸۰ سلنه دندې زيانمنونکې او نامطمئنې دي،‌ چې په دوی کې شخصي کاروبار، ورځنۍ کارګري او بې مزده کار راځي.‌ د هېواد نږدې ۷۵ سلنه نفوس له ۳۰ کلو کم عمر لري او شاوخوا ۲۵ سلنه خلک له ۱۵ تر ۳۰ کلو عمر لري. د ځوانانو دغه لویه کتله، چې شمېر يې کابو ۸ میلیونو ته رسېږي، له لږو زده کړو او کمو کاري فرصتونو سره د کار بازار ته ننوزي. د خراب امنيتي وضعيت د يو طبيعي اغېز له کبله کاري فرصتونه د نفوسو د ودې سره برابر نه زياتېږي، او ښې وظيفې ډېرې کمې دي.‌

    له نيمايي يو څه زیات (۵۴ سلنه) افغان ځوانان لوستي دي،‌ که څه هم د وخت په تېرېدو به دا شمېر لوړ شي. په کاري ډګر کې د افغان ښځو ګډون ډېر کم دی ځکه ډېری يې یا کوم فعاليت نه لري او يا بې روزګاره دي. په هغو ځوانو ښځو کې چې عمرونه يې د ۱۵ او ۲۴ په منځ کې دي د بې روزګارۍ کچه ۳۱ سلنه ده، دا په داسې حال کې ده چې ۴۲ سلنه يې زده کړې يا کومه روزنه نه ترلاسه کوي او نه هم د روزګار په ډګر کې دي. له ۲۰۱۳ څخه تر ۲۰۱۶ کلونو په اوږدو کې په منځنيو ښوونځيو کې د زده کوونکو شمېر له ۳۷ نه ۳۵ سلنې ته را ټيټ شو چې ښوونځيو ته د نجونو د تلو کمښت ښيي.


    اقتصادي لرلید

    Image

    تمه ده چې په ۲۰۱۹ کال کې به اقتصادي وده سسته وي خو د سږنيو اورښتونو له کبله به يو څه وغوړېږي.‌ د خدماتو او صنایعو سکتورونو وده به د پېچلې سياسي وضعيت، را روانو ټاکنو، د بهرنيو نظامي ځواکونو د شتون او ملاتړ د څرنګوالي او له طالبانو سره د سولې خبرو اترو له امله ټکنۍ وي. تمه ده چې په منځني مهال کې به تر ۲۰۲۱ کال پورې د سیاسي واک تر سوليیز انتقال او ولسمشریزو ټاکنو وروسته، چې په پايله کې به يې د پانګوالو باور زيات شي، د اقتصادي ودې کچه تر ۳ سلنې لوړه شي.

    هيله ده چې ملي بوديجه به په ۲۰۱۹ کال کې يو کوچنی کسر ولري. د کورنیو عوايدو پر وړاندې کېدای شي خنډونه رامنځته شي لکه: (الف) په ۲۰۱۸ کال کې د پلو شوو اقداماتو او د مالياتو د بښنې له امله د مالياتو اندازه کمېږي. (ب) د سياسي بې ثباتي او کمزورې شوې حکومتوالۍ له کبله د ګمرکونو د عوايدو ښايي کم شي. د افغانستان نړيوالې مالي ذخيرې به په عادي حالت کې پاتې شي.‌ (اوس افغانستان له ۱۲ مياشتو زيات وخت لپاره واردات تر پوښښ لاندې راوستی شي، خو په ۲۰۲۱ کال کې دا کچه کېدی شي ۱۰ مياشتو ته ورسېږي.)

    دا لنډمهاله اقتصادي وده له جدي ګواښونو سره مخ ده. د نا امنۍ دوام او سیاسي بې ثباتي پانګونه او وده نوره هم ټکنۍ کولای شي. په ټاکنو پورې تړلی وضعيت د مالياتو را ټولول او د بوديجې مصرفول ننګوي چې له دې سره مالي مديريت او پر سيستم باور کمزوری کېږي. په بهرنيو مرستو کې ناڅاپي کموالی به د افغان دولت مالي حالت له ستونزو سره مخ کړي او خلکو ته به يې د ابتدايي خدماتو رسولو ظرفيت خورا کمزوری کړي. له بلې خوا، که د سولې خبرې اترې ښې پايلې ولري او افغانستان سیاسي او امنيتي ثبات ته ورسېږي، په لنډه موده کې به افغانستان د پانګونو او پام وړ اقتصادي ودې شاهد وي.

    د چټکو اصلاحاتو او ښه امنيتي وضعيت له رامنځته کېدو پرته به اقتصادي وده همداسې ورو وي او د بېوزلۍ (چې اوس يې کچه خورا لوړه ده) په کمولو کې به پرمختګ ډېر محدود وي. د پانګوالو د باور ترلاسه کولو او اقتصادي منابعو د انسجام لپاره فوري اصلاحاتو ته، په ځانګړې توګه د کرنې او استخراجي صنایعو په برخه کې، اړتيا ده. د تېرو اوولس کلونو د پراختيايي لاسته راوړنو خوندي کولو لپاره په امنيتي او پراختيايي برخو کې د نړيوالو مرستو دوام مهمه ونډه لري. د نړيوالو ملګرو لخوا د پايدار ملاتړ ژمنه د اوسنيو اندېښنو په کمولو کې مرسته کولا شي، چې دا به د باور کچه لوړه بوزي او پانګونې به وهڅوي.

  • افغانستان د نړیوال بانک غړیتوب په ۱۹۹۵۵ زېږدیز کال کې ترلاسه کړ. په ۱۹۷۹ کال کې وروسته د شوروي له یرغل څخه، د نړیوال بانک فعالیت په افغانستان کې وځنډېد، خو نړیوال بانک له افغانستان سره خپلو مرستو ته د خپل د استازي دفتر له لارې په پاکستان کې دوام ورکړ.

    مخکې له ۱۹۷۹ زېږدیز کاله، نړیوال بانک شاوخوا ۲۱ له بانکي سود پرته پورونه په بېلابېلو سکتورونو کې، لکه، د ښوونیزو او تحصیلي برخو ارتقاء، د سړکونو جوړولو او د کرنې په برخه کې له افغانستان سره مرسته کړې وه. په دې ترڅ کې ۲۳۰ میلیون امریکايي ډالره د نړیوال بانک ګروپ د نړیوالې پراختیايي ادارې لخوا د افغانستان لپاره تصویب شوې وې، چې ۸۳ میلیون ډالره یې وسپارل شوې، خو ۱۴۷ میلیون ډالره پاتې برخه یې لغو شوې. افغانستان د ۱۹۹۲ کال د جون میاشتې پورې شاوخوا ۹.۲ میلیون ډالره د نړیوال بانک د اړوند نړیوالې پراختیايي ادارې ته د پور د بېرته ورکولو په هوډ وسپارلې، خو وروسته له هغه چې د وخت دولت د پور د پاتې پیسو په ورکولو بریالی نشو، افغانستان د څو کلونو په اوږدو کې همداسې پوروړی پاتې شو.

    نړیوال بانک په ۲۰۰۲ زېږدیز کال کې خپل فعالیتونه په افغانستان له بېوزلو او اړمنو خلکو سره د بیړنیو مرستو په موخه بیا پېل کړې او د افغانستان دولت سره یې د د اداري سیستمونو د پراختیا او د بیارغونې او عمراني چارو د ترسره کولو په برخه کې خپل اوږد مهاله ملاتړ اعلام کړ.

    نړیوال بانک تر اوسه پورې په افغانستان کې د پراختيايي پروژو پر پلي کولو، بېړنۍ بیارغونې او د ملي بوديجې د ملاتړ په موخه پر شپږو پروژو، ټولټال ۴.۴ میلیارده ډالر پانګونه کړې. د دغو مالي مرستو ۴،۰۴ میليارده ډالر يې وړیا مرستې او پاتې ۴۳۶،۴ میلیون ډالره يې بې سوده پور دی. د ۲۰۱۹ کال د مارچ مياشتې تر ۳۱ مې پورې نړیوال بانک په افغانستان کې د نړيوالې پراختيا ادارې لخوا تمويلېدونکې ۱۶ فعالې پروژې، چې ټول ارزښت يې څه باندې ۱،۹ میلیارده ډالرو ته رسېده، لرلې.

    نړيواله مالي اداره،‌ چې د نړيوال بانک د خصوصي سکتور د پراختيا څانګه ده، د پانګونې او مشورتي خدمتونو له ملګرو سره په افغانستان کې خپل کار ته دوام ورکوي. د نړیوالې مالي ادارې د ژمنو مجموعي ارزښت له ۱۵۰ ميليون ډالرو زيات دی او د مشورتي خدماتو په برخه کې د دغې ادارې ژمنه ۱۳،۹ میلیون امریکایي ډالره ده. د نړیوالې مالي ادارې د پانګه اچونې ژمنو کې، د مخابراتو، د کرنیزو محصولاتو تجارت او د مالي بازارونو د پراختیا لپاره مالي مرستې شاملې دي. د دغې ادارې لخوا د برېښنا انرژۍ او د معارف په سکتورونو کې د پانګه اچونې پایلې، تر اوس مهاله  ډېرې هیله بښونکې بلل شوي دي.

    د نړیوالې مالي ادارې په مشورتي خدماتو کې د مالي سکتور په پياوړتیا پانګونه، د بڼوالې او کرنیزو محصولاتو د صادراتو په پراختیا پانګونهُ بدلون موندونکې انرژۍ ته لاسرسئ، د عامه او خصوصي سکتور مشارکت، د اداري جوړښټونو پیاوړتیا او د پانګونې په چاپیریال کې اصلاحات شامل دي.

    د نړیوال بانک ګروپ د څو اړخیزې پانګونې د تضمین ادارې له خوا  ۱۱۶،۵ میلیون ډالره پانګه د لبنیاتو او د کشمېرې تولیداتو لپاره ځانګړې شوي دي.

    د افغانستان د بیارغونې صندوق په ۲۰۰۲ زېږدیز کال کې د نړیوالې ټولنې او د افغانستان دولت لخوا د ګډې همکارۍ د یو محصول په توګه رامینځته شو، تر څو د افغانستان د دولت ملي بودیجې او د پانګونو لپاره یو همغږي کوونکی میکانیزم جوړ کړي. د افغانستان له بیا رغونې صندوق سره تر اوسه ۳۴ نړيوالو مرستندويو څه باندې ۱۱،۴ میلیارده ډالر مرسته کړې ده، او دا صندوق يې د افغانستان د پراختيايي بوديجي په تر ټولو ستر تمويلونکي اړولی دی.  

    د افغانستان د بیا رغونې صندوق په خپل کاري چوکاټ کې درې کمیټې ( د رهبري کميټه، مدیریتي کمیټه او اداري کمیټه) لري. همدارنګه دغه صندوق درې کاري ګروپونه لري. دې کاري چوکاټ د نوموړي صندوق ته دا ځواک رکړی دی، څو د شرایطو په بدلون سره پرمختیايي لومړیتوبونه په انډولیزه توګه په نښه او اجماع پې رامینځته کړي. د افغانستان د بیا رغونې صندوق د نړیوال بانک لخوا اداره کېږي. د صندوق د رهبري پلاوي کمیټه له نړیوال بانک، اسلامي پرمختیايي بانک، آسیایي پرمختیايي بانک، د ملګرو ملتونو پرمختیايي سازمان او د مالیې وزارت څخه جوړه شوې ده.د یادونې وړ ده چې د ملګرو ملتونو د ځانګړي استازی دفتر د څارونکې او ناظر په توګه د نوموړي صندوق په غونډو کې حضور لري.

  • په افغانستان کې د نړیوال بانک ګروپ ستراتیژۍ د هېوداني ګډون چوکاټ سره په مطابقت او د افغانستان د ملي سولې او پراختیا چوکاټ د موخو سره په ګډه همغږۍ تنظیم او عملي کیږي.

    د دغې ستراتیژۍ پر بنسټ، نړیوال بانک له ۲۰۱۷ څخه تر ۲۰۲۰ کال پورې د قوي او ځواب ویوونکو ادارو په رامینځته کولو کې د افغانستان له دولت سره مرسته کوي، څو اړوند ادارې افغانانو ته د اړتیا وړ خدمتونو په وړاندې کولو کې پیاوړې شي او په ورته وخت کې د خصوصي سکتور د پرمختګ په موخه پراخې هڅې همغږي کړي. سربېره پر دې، د هېوادني ګډون چوکاټ په زیانمنونکو سیمو، د ښاروالۍ د پروګرام څخه باندې ښاري سیمو او د کورني بیځایه شویو خلکو لپاره د سرپناه د  برابرولو په موخه د د افغانستان له یوې هراړخیزې ودې څخه ملاتړ ترسره کوی.

    د دغې ستراتیژۍ هدف د افغانستان د دولت له هڅو څخه په لاندې برخو کې ملاتړ بلل کیږي:

    ·         د ځواکمنو او ځواب ویوونکو ادارو رامینځته کول د ملت جوړونې د موخو د تطبیق او خلکو ته د لومړنیو خدماتو وړاندې کولو په موخه او همدا رنګه د خصوصي سکتور د ودې او پراختیا لپاره د یو سالم چاپېریال د رامینځته کولو په منظور.

    ·         له هر اړخیزې اقتصادي ودې څخه ملاتړ، چې تمرکز یې په وروسته پاتې سیمو، ښاري غیر پلاني هستوګنو او له کورنۍ نا امنۍ څخه په رامینځته شوې بې ځایه کېدنې وی.

    ·         د پراخ ګډون ټولنې رامینځته کول د معیاري ښوونې او روزنې فرصتونو ته د خکلو د لاسرسي او د ټولنې د بېوزلو او اړمنو خلکو، چې پکې داخلي بېځایه شوي او راستانه شوي کډوال شامل دي، ترمینځ د زیانمنونکو لاملونو د کمولو لارې.

    ټاکل شوې چې نړیوال بانک د نړیوالې پرمختیايي ادارې له لارې، چې د بېوزلو هېوادونو لپاره د  نړیوال بانک ګروپ تمویل کوونکې برخه بلل کېږي، هر کال ۲۵۰ تر ۳۰۰ میلیون امریکایي ډالره وړیا مالي مرسته د پرمختیايي او بیارغونې پروژو د تطبیق او د افغانستان د اقتصادي ودې په موخه تامین کړي. په دې سربېره، د افغانستان د بیا رغونې صندوق د نړیوالو تمویل کوونکو د ژمنو په پام کې نیولو سره هوډ لري، ترڅو هر کال شاوخوا ۸۰۰ میلیون امریکايي ډالره نوره وړیا مالي مرسته له افغانستان سره ترسره کړي. نړیواله مالي اداره چې د نړیوال بانک ګروپ د خصوصي سکتور د ملاتړ برخه ده، د خپلې پانګه اچونې ژمنه یې له ۵۴ میلیون امریکايي ډالرو څخه ۸۰ میلیون ډالرو ته لوړه بیولې ده. او بالاخره د نړیوال بانک ګروپ اړوند د څو اړخیزو پانګه اچونې د تضمین اداره چې د خصوصي سکتور لپاره د سیاسي خطرونو د جبران په برخه کې فعالیت کوي، خپل د مرستو محور د مالي پروژو، د کرنیزو محصولاتو او تولیداتو د تجارت او په افغانستان کې د زېربناوو په رغولو متمرکز کړی او په دې برخه کې خپلو همکاریو ته دوام ورکوي.

  • په افغانستان کې د نړیوال بانک مهمې لاسته راوړنې

    د ادارو او بنسټونو جوړښټتغير يوه نوې پروژه ده چې د افغانستان د پایلو لپاره د وړتیاوو لوړولو پروژې ځای نيسي. دا پروژه به له افغان دولت سره مرسته وکړي چې په ۱۶ سکتوري وزارتونو کې د شفافو ګومارنو او اداري اصلاحاتو له لارې خپلې مهمې لومړیتوب لرونکې پالېسۍ  پلې کړي. دغه پروژه به د ملکي خدماتو تر ۱۵۰۰ پورې نویو بستونو ته مالي ملاتړ ورکړي چې وزارتونه د دې جوګه کړي چې خپل اهداف لاسته راوړي او خپل لومړيتوبونه پلي کړي.

    د اشتغال زايی—کارموندې پروژه د اقتصادي فرصتونو د برابرولو او پراختیا  په موخه په هغو ښارونو کې فعالیت ترسره کوي چې د ډېرو کورنیو بیځایه شوو او راستنیدونکو کوربه توب کوي. دا پروژه به هغه چارې حمايه کړي چې ملکي اسنادو ته د راستېدوکو لاسرسی اسانوي، لنډمهاله دندې رامنځته کوي، د بازار د ودې لپاره زېربنا جوړوي، او په قواعدو کې داسې اصلاحات رامنځته کوي چې پانګوونکي وهڅوي.

    پوهنه: د لوړو زده کړو د پرمختیا پروژې هدف په هېواد کې اقتصادي اړتیاوو سره په اړیکه کې غوره لوړو زده کړو ته د لاسرسۍ د کچې زیاتوالی او د زده کړو د کیفیت لوړاوی بلل کېږي. د نوموړې پروژې د تطبیق تګلاره د ټاکل شویو شاخصونو او ترلاسه شویو پایلو ته په لاسرسي ولاړه ده. د پروژې په لومړۍ برخه کې ټاکل شوې مالي سرچینې د لوړو زده کړو د وزارت لپاره د د وار د مخه ټاکل شویو هدفونو او شاخصونو ته پر لاسرسي او حصول پورې مشروطې او اړوند بلل کېږي. په اساسي څانګو او رشتو کې د شموليت کچه ( هغه څانګې چې له اقتصادي او ټولنیزې ودې سره مرسته کوی)  د پروژې په پيل کې له ۶۴۲۰۰ څخه تر اوسه ۸۱۹۰۰ ته لوړه شوې چې دا يو د پام وړ زياتوالی ښيي. د ښځينه وو شموليت ته د ځانګړې پاملرنې په نتيجه کې د ښځينه محصلینو شمېر په روان تعليمي کال کې له ۱۱۴۰۰ کسو څخه ۱۶۹۰۰ ته لوړ شوی دی.

    د افغانستان د مهارتونو او وړتیاوو د پرمختیا پروګرام له خوا په کابل کې دوه مهم بنسټونه بیا ورغول شول. د مدیریت او ادارې ملي انستیتوت چې ځوانانو سره مرسته کوي څو په دولتي ادارو کې د کار کولو لپاره چمتو شي، او د افغانستان د موسیقي ملي انستیتوت چې ځوانو هنرمندانو ته روزنیز فرصتونه برابروي او په افغانستان کې د موسیقي د ودې لپاره هڅونکې زمینې او مشوقې ملاتړ کوي. دغې پروژې تر اوس مهاله پورې ۱۰۰ ملي حرفوي او مسلکي ستندردونه له یوه نړیوال تخصصي بنسټ سره په ګډه همکارۍ ، په نړیواله کچه ترتیب کړي او شاوخوا ۱۵ مسلکي څانګو ته یې یو شان درسي نصابونه رامینځته کړي دي.

    له دې سربېره، د افغانستان د مهارتونو او وړتیاوو د پرمختیا دویم پروګرام د هندوستان هېواد له پونه پوهنتون سره د یو تفاهم لیک د ترسره کېډو څخه هم مالي او تخنیکي ملاتړ ترسره کړی. تمه کیږي، چې د دغه تفاهم لیک په ړنا کې، شاوخوا ۲۰ استادان او د افغانستان یو شمېر اداري کارکوونکي د ماسټرۍ په کچه خپل تحصیلات په هندوستان کې ترسره کړي. سربېره پر دې، د هندوستان هېواد له یو شمېر نورو دولتي انستیتيتونو سره د همکارۍ یو شمېر تړونونه ترتیب او وروستي شوي دي، چې د دغه تړونونو پر بنسټ د مسلکي او تخنيکي زده کړو ۲۰۰ هغو استادانو ته، چې د یوې رڼې رقابتې پروسې له لارې په شرایطو برابر وګڼل شي، په ځانګړو رشتو کې ورته د یوې یو کلنې تحصیلي دورې لپاره د زده کړې زمینه برابرېږي. په ورته مهال د مسلکي او حرفوي زده کړو له ښونځیو څخه ۵۲۲ تنو ممتازو فارغانو ته د یو سند لرونکي پروګرام له لارې د زده کړې له بورسونو څخه استفاده کړې ده، چې دا له هغوی سره د لوړو او زیاتو مسلکي زده کړو په برخه کې مرسته کوی.

    مالي سکتور: مالي خدماتو ته د لاسرسي پروژه له دولتي ادارو سره مرسته کوي څو د کوچنیو او منځنیو تشبثاتو د پانګونو د ملاتړ په هدف د پور ورکولو په برخه کې خپل اداري ظرفیتونه او خدمات پیاوړي کړي. په افغانستان کې د کوچنیو پانګه اچونو د ملاتړ ادارې له خوا یو شمېر مهم فعالیتونه ، په تېره بیا د ډېرو بېوزلو او اړمنو خلکو لپاره د مرستې پروژه رامینځته شوې ده. دغه پروژه په څلورو ولایتونو( بلخ، کنړ، لغمان او تخار) کې بشپړه شوې ده او په نورو ولایتونو (کابل او کندهار) کې اوس هم دوام لري. ډېرو بېوزلو خلکو ته د مرستو رسولو پروګرام په جوړښت کې بدلون راوستل شو او د ۲۰۲۱ کال تر جون وغځول شو چې دوو نورو ولايتونو (پروان او ننګرهار) ته د دې پروګرام مرستې ورسوي او پر ډېرو مهمو برخو، لکه کرنيزو پورونو او ډيجټلي مالي خدماتو ته پر لاسرسي، کار وکړي.

    صحت: د افغانستان د صحتمندي پروګرام هدف په ټول افغانستان کې روغتیايي خدماتو ته لاسرسۍ او د هغو د کیفیت ښه والۍ، غوره تغذي او د کورنۍ د تنظیم د خدماتو ډېرېدنه او پراخېدل بلل کېږي. همدا رنګه دغه پروژه پلان لري څو د روغتیايي خدمتونو د ترسره کولو ټولې هڅې تر یوه سقف لاندې راشي. دغه پروژه د روغتیايی خدماتو د ښه ولي په موخه، د روغتیايي خدماتو د وړاندې کوونکو سازمانونو لپاره د پایلو پر بنست یو شمېر قراردادونه او په روغتونونو کې د اړتیا وړ خدماتو د وړاندې کولو له پاره له وړاندیزونو څخه په ټول افغانستان کې مالي ملاتړ کوي. همدا رنګه، د صحتمندي پروژه په پلازمېنې او ولایتونو کې د روغتیايي فعالیتونو د مدیریت او ارزونې له پاره په عامې روغتیا وزارت کې د ظرفیت لوړلو څخه ملاتړ کوي، څو دغه وزارت وتوانیږي خپل رهبري کوونکۍ نقش په اغیزمنه او ښه توګه ترسره کړی.

    په افغانستان کې روغتیايي شاخصونو کې ښه والی چې د صحت پروګرام په ملاتړ رامینځته شول او اوس یې ځای ناستې پروژه صحتمندي نومیږي، د پام وړ بلل کېږي. د مثال په توګه، د ماشومانو د مرګ او مړینو کچه چې په ۲۰۰۰ زېږدیز کال کې ۵۲ سلنه وو، په ۲۰۱۵ کال کې ۳۲ سلنې ته را ټیټ شوې. یعنې اوسمهال د زېږون په وخت په افغانستان کې په هر۱۰۰۰ ژوندي ولادتونو کې د ماشومانو د مړینې شمېر ۳۶ لږوالۍ موندلۍ. د روغتیايي مرکزونو شمېر په ۲۰۰۲ کال کې ۴۹۶ ښودل شوي، خو په ۲۰۱۸ کال کې د روغتیايي مرکزونو شمېر ۲۸۰۰ مرکزونو ته اوچت شوی دی. د یادونې وړ ده چې د ښځینه روغتیايي کارکوونکو شمېر په روغتیايي مرکزونو کې هم زیات شوی ده. په ورته مهال کې، په بېوزلو سیمو کې د مسلکي طبي پرسونل له لوري د زېږون ترسره کولو کچه کې له ۱۵،۶ څخه ۵۹ سلنې ته لوړه شوې.

    بڼوالي او مالداري: د بڼوالۍ او مالدارۍ ملي پروژې سره د افغانستان د بیا رغونې صندوق له خوا د کرنیزو محصولاتو د زیاتوالي لپاره د اغېزمنې تولیدي تګلارې ترویج او د کرنیزو محصولاتو د ښه والي په منظور له پرمختللې تکنالوژۍ څخه استفاده مالي مرسته شوې ده. په ورته مهال، د بزګر محوره کرنیزو خدماتو څخه د ګټې اخیستنې په موخه له مالدارۍ سکتور څخه ملاتړ او د پانګه اچونې د تشویق له پاره د آسانتیاوو برابرول د دغې پروژې یوه مهمه موخه بلل کېږي. د دې پروژې په مالي مرسته په ۳۲ ولايتونو کې پر ۲۷۰۵۸ هکتاره ځمکه د پستې او مېوو باغونه جوړ شويدي. سربېره پر دې، د یادې پروژې له لارې ۱۰۱،۵۰۰ هکتاره باغونه بيارغول شوي او ۱۳۲،۰۰۰ کورنۍ باغچې جوړې شوې دي.

    په عین حال کې د بڼوالۍ او مالدارۍ ملي پروژې د اوبو لګولو د ۱۳۰۰ کوچنیو ذخيرو جوړولو کار تمویل کړی دی، چې په نتیجه کې یې بزګران کولای شي په باراني موسمونو کې خپلې د اړتیا وړ اوبه هلته زېرمه او بیا وروسته د اب او هوا د بدلون او اړتیا په وخت کې له دغو زېرمو څخه د خپلو ځمکو خړوبولو لپاره ګټه واخلي. په مجموعي ډول د ممیزو وچولو ۱۵۰۰ ځانګړې خونې جوړې شوي دي، چې لګښټ یې د خلکو د ونډې اخیستنې له لارې  پوره شوی دی. د ممیزو دغه خونې د انګورو د ضایع کېډو مخه نیسي او هم د ممیزو کیفیت لوړوي.

    د مالدارۍ په برخه کې د دې پروژې فعالیت د چرګانو فارمونو پر پیاوړتیا، حیواني روغتیا او کرنيزو خدمتونو تمرکز لري. د دې ترڅنګ نوموړې پروژه هوډ لري چې خپل فعالیتونه نورو برخو، لکه د کبانو د فارمونو د ښه والي او لبنیاتو تولیداتو، ته هم ځانګړې کړي. تر اوسه پورې دې پروژې له ۱۷۲۰۰۰ بزګرانو (له دې ډلې ۱۰۴۲۴۲ تنه ښځې او ۶۸۷۲۲ نارینه دي) تر خپل مالي ملاتړ لاندې راوستي او د توليدوونکو په ډلو کې يې تنظيم کړي چې د حيواني توليداتو او روغتيا له خدماتو ګټه اخلي.

    اوبه لګونه: له دې امله چې د افغانستان د کلیوالو سیمو ۸۵ سلنه اوسېډونکي د کرنې په سکتور کې بوختیاوې لري، نو ځکه د اوبو لګونې د سیستمونو جوړول، بیا رغونه او تنظیم د هېواد په کلیوالو سیمو کې یوه مهمه اړتیا بلل کېږي. د اوبو لګولو سیستم د رغونې او پراختیا پروژه تر اوس مهاله په څه باندې ۲۰۱۵ هکتاره ځمکه کې، د اوبو لګونې سیستمونه او د اوبو ساتنې کوچنۍ زیرمې او بندونه جوړ او بیا رغولي دي. د اوبو لګولو په برخه کې، د اوبو لګولو ۱۸۵ سيستمونه بیا رغول چې ۲۰۳۰۰۰ هکتاره ځمکه (د دې پروژې ټاکل شوی هدف دا و چې ۲۱۵۰۰۰ هکتاره ځمکه به خړوبوی او ۴۲۵۰۰۰ کروندګرو به ګټمنوي) خړوبوي.

    د اوبو د کوچنیو بندونو په برخه کې د ۲۲ کوچنیو بندونو لومړنۍ مطالعې بشپړې شوي او ټاکل شوې چې د شپږو تر ټولوغوره بندونو ټولنیز او چاپيریالي مطالعات د شمال په دریايي حوزه کې ( چې په نړیوالو سیندونو باندې ندی واقع شوي) په تفصیلي توګه ترسره شي. د هایدرو میترولوژي په برخه کې د ۱۲۷ هایدرولوژيکي اډو، د واورو د اندازه نیونې د ۵۶ اډې او د هېواد په پنځو دریايي حوزو کې د میترولوژیک سیستمونو د فعالېدو کار بشپړ شوی دی. پر دې سربېره، د اوبو د جريان اندازه کولو لپاره په ټاکل شويو هايډرولوجيکو سټیشنونو کې ۴۰ کيبلونه نصب شوي دي، او د ۳۰ نورو کار دوام لري.‌

    په کرونده کې د اوبو د تنظیم پروژې موخه د دغې پروژې د تمرکز په سيمه کې د اوبو د تنظیمولو او له اوبو څخه د اغېزمنې ګټې اخيستنې له لارې د کرنیزو تولیداتو ښه کول دي. تر اوسه د دې پروژې له لارې په بېلابېلو ولايتونو کې ۵۰۰ کلیومتره د اوبو لګولو ويالې (د پروژې پلان ۱۸۶ کلیومتره ويالې وې) رغول شوي دي، چې له دې سره يې د ۵۸۰۰۰ هکتاره کرنیزې ځمکې د بیارغونې زمینه برابره کړې ده. همدارنګه د دې پروژې په مرسته د اوبو لګولو ۶۱۴ اتحاديې (چې ۵۰۰ اتحاديې پلان شوې وې) جوړې شوي دي. د سوداګريزو اهدافو لپاره د ځمکو د هوارولو فعالیتونه پیل شوي او تر اوسه په درېیو ولايتونو کې ۷۰۰ هکتاره ځمکه هواره شوې. د کروندګرو لپاره د تليفوني اړيکو یو مرکز جوړ شوی او تر اوسه يې د هېواد ۱۳۰۰۰ کروندګرو ته معلومات او تخنيکې مشورې ورکړې دي.

    د کلیو بیا رغونه: د افغانستان د کلیوالي سړکونو جوړولو پروګرام هدف د هېواد په کلیوالو سیمو کې د لارو او سړکونو د جوړونې او بیا رغونې له لارې لومړنیو خدماتو او اسانتیاوو ته د کلیوالو خلکو د لاسرسي ښه والی بلل کېږي. دغه پروژه هڅه کوي د هغو خلکو شمېر زيات کړي چې د کلیوالي سړکونو په دوه کیلومترۍ کې ژوند کوي او ځايي‌ بازارونو ته د رسېدو وخت راکم کړي. تر اوسه د څلورو پراختيايي پروژو له لارې، چې مالي ملاتړ يې د افغانستان د بیارغونې صندوق، د نړيوالې پراختيا ادارې او نورو نړيوالو ملاتړ کوونکو کړی، له ۳۲۷۰ کلیومتره زیات دویمه او درېیمه درجه کلیوال سړکونه او د اوبو د تخلیه کولو سیسټمونه جوړ شوي او بیارغول شوي دي.

    د ښځو اقتصادي پياوړتيا— د کليوالي پراختيا پروګرام د افغانستان د کلیوالي صنایعو د پراختیا برنامې ځایناستی دی چې د بې وزله کلیوالو ښځو د اقتصادي او ټولنیزې پياوړتیا په موخه د هېواد په ځانګړو سيمو کې پلی کېږي. د دې پروګرام فعالیتونه به د افغانستان د ۳۴ ولایتونو په ۷۶ ولسوالیو او ۵۰۰۰ کلیو کې پلې کېږي. دې پروګرام د پنځو هغو ولايتونو، چې پخوا د افغانستان د کليوالي صنايعو د ودې پروګرام لخوا تر پوښښ لاندې وو، په نويو کليوالي پراختيايي شوراګانو کې عملي کار پيل کړی. اوس مهال د ښځو ۴۴۱ د سپما ګروپونه خپله لومړنۍ روزنه ترلاسه کوي. دا پروګرام د افغانستان د کلیوالو صنایعو د ودې پروګرام تر پوښښ لاندې سیمو کې خپلو د کاروبارونو جوړولو مرستو ته دوام ورکوي.

    د ټولنیزو خدماتو وړاندې کول: د افغانستان د ولسي تړون پروګرام د ملي پيوستون د ډېر بریالي پروګرام ځای ناستۍ دی، چې په تیرو ۱۴ کلونو کې د زیربناوو ټولنه محوره پرمختیا او د خدماتو وړاندې کولو پروسه یې د افغانستان په ټولو کلیو او بانډو کې معرفي کړه او د فعالیتونو لمن یې ۳۵۰۰۰ کلیو ته پراخه کړه. دغه پروژه د افغانستان د دولت د ولسي تړون د لس کلن پروګرام  د لومړي پړاو لپاره مرسته او مالي ملاتړ برابروي، چې په اول سر کې به د هېواد یو په دریمه برخه تر خپل پوښښ لاندې راولي. د ولسي تړون د پروګرام هدف ګډون کوونکو سیمو او ځایونو ته د سیمه ییزو پرمختیايي شوراګانو د پياوړتیا له لارې د اساسي زیربنایي خدماتو او عامه خدمتونو د وړاندې کولو ښه والی دی. په دغو خدماتو کې حداقل هغه معیاري خدمات شامل دي، چې د افغانستان دولت یې د هیواد اتباعو ته په وړاندې کولو مکلف دی.

    د دغه پروګرام د تطبیق بهیر کې لاندې موضوع ګانې شاملې دي:

    په ښاري سیمو کې: له ۸۴۰۰ څخه د ډيرو ټولنیزو زیانمنونکو ډلو پيژنده بشپړه شوې ده. له ۸۱۵۰ څخه ډېرې ښاري سیمه ییزې پراختیايي شوراګانې ټاکل شوي، له ۶۹۰۰ څخه ډېرې سیمه ییزې پراختیايي طرحې پشپړې شوي او له ۵۷۰۰ څخه ډېرې د فرعي پروژو د ملاتړ لپاره غوښتنلیکونه ترلاسه شوي دي.

    په کلیوالي سیمو کې: دغه پروګرام له ۶۶۰۰ څخه ډېرو کلیوالو سیمو کې د تطبیق په حال کې دی. له ۶۳۳ څخه ډېرې د کلیو سیمه ییزې پراختیايي شوراګانې د سیمو د اوسېدونکو له خوا ټاکل شوي،له ۵۹۲ څخه ډېرې سیمه ییزې پراختیايي طرحې بشپړې شوي او ۵۰۹ د فرعي پروژو غښټنلیکونه تایید شوي دي.

    د ولسي تړون د لومړي پړاو له تطبیق څخه تمه کیږي چې لاندې پایلې ترلاسه شي: (۱) د ولسي تړون پروګرام د لومړي پړاو د تطبیق په لړ کې د ۱۰ میلیون خلکو لپاره د دې پروګرام له خدماتو څخه برخمن کېدنه، (۲) صحي اوبو ته د هېواد ۳.۴ میلیون وګړو ته لاسرسۍ، (۳) د روغتیا، ښوونې او روزنې، سړکونو او برېښنا انرژۍ په برخه کې ښه والی، (۴) په دولت باندې د خلکو رضایت او اعتبار زیاتېدل، (۵) په زیربنايي پروژو کې له پانګه اچونې څخه، د ۳۵ سلنې ګټه ترلاسه کول.

    ښاري پراختیا:

    د کابل ښاروالۍ پراختيايي پروګرام موخه د کابل ښار په مشخصو سيمو کې لومړنيو ښاري خدمتونو ته د خلکو لاسرسی دی. تر اوسه د دې پروژې په مرسته د کابل ښار په بېلابېلو سيمو کې ۴۸۶ کیلومتره فرعي سړکونه، د سړک غاړې۵۹۰ کیلومتره لښتي او په کابل ښار کې ۳۶ کیلومتره لوی سړکونه جوړ شوې دي، چې په ټوله کې د پلازمينې کابل څه باندې ۱،۳۶ میلیون نفوس (چې ۷۳ سلنه يې ښځې او کوچنیان دي) او د کابل ښار د شاوخوا سیمو خلک ترې ګټه اخيستې ده.

    په کابل ښار کې د ښاري ترانسپورت د ښه کولو پروژې موخه د کابل ښار په مشخصو دهلېزونو کې د سړکونو د وضعيت ښه کول او د ترافیکو بهیر اسانول دي. تر اوسه د ۳۰ کیلومتره سړکونو جوړولو ۹ قراردادونه بشپړ او پلي شوې دي او رغول شوي سړکونه ګټې اخيستنې ته سپارل شوي دي.

Api





د انځورنو ګالري

More Photos Arrow