Oʻzbekiston paxta tarmogʻini rivojlantirishdagi yangi imkoniyatlar

Oʻzbekiston dunyodagi eng yirik paxta ishlab chiqaruvchilardan biridir. 2017-yilga qadar mamlakatda har yili sentyabrdan noyabrgacha boʻlgan davrda davlat organlari paxta yigʻim-terimiga qariyb ikki million nafar kishini, jumladan kattalar va bolalarni safarbar etgan. Bu dunyodagi eng yirik mavsumiy ishchi kuchi safarbarligi boʻlib, unda terimchilarning 15 foizi dalalarda majburiy mehnatga jalb etilgan. Mehnat huquqlarining buzilishi jiddiy xalqaro tashvishlarga sabab boʻlgan. 2010-yilda koʻplab yirik global brendlar va moda sohasidagi chakana savdo tarmoqlari fuqarolik jamiyati tashkilotlari koalitsiyasining Oʻzbekiston paxtasini boykot qilish haqidagi chaqirigʻiga qoʻshilgan.

Oʻzbekiston hukumati markazlashgan rejalashtirilgan iqtisodiyotdan barqaror va inklyuziv bozor iqtisodiyoti modeliga oʻtish doirasida qishloq xoʻjaligi sektorida keng koʻlamli islohotlarni boshladi. Asosiy islohotlar paxta ishlab chiqarish ustidan davlat nazoratini bekor qilish, shuningdek, majburiy va bolalar mehnatidan tizimli foydalanishni tugatishni oʻz ichiga oldi.

Davlat organlari paxta yetishtirish va qayta ishlash ustidan nazoratni izchil ravishda yumshatib, paxta yetishtirish, uni qayta ishlash va toʻqimachilik ishlab chiqarishini mamlakat boʻylab “toʻqimachilik klasterlari” deb ataluvchi tizimlarga birlashtirdi. Ushbu saʻy-harakatlar, shuningdek, paxta eksporti tarkibida ishlov berilmagan tolalar ulushini qisqartirishga qaratildi. 2023-yildan boshlab Oʻzbekiston ishlov berilmagan paxtaning 100 foizini mustaqil ravishda ip-kalavaga qayta ishlash imkoniyatiga ega boʻldi va yuqori qoʻshilgan qiymatga ega kiyim-kechak ishlab chiqarishga oʻtishni taʻminladi. 2024-yilda mamlakat toʻqimachilik sanoatida qariyb 600 ming kishi band boʻlib, bu koʻrsatkich 2018-yildagi 188 ming kishiga nisbatan salmoqli oʻsishni koʻrsatadi. Ushbu xodimlarning aksariyati ayollar va yoshlardan iborat.

2014-yilda Yevropa Ittifoqi, AQSh, Shveysariya va Germaniya ishtirokida Oʻzbekistonda barqaror paxtachilikni qoʻllab-quvvatlashga qaratilgan, Jahon banki tomonidan boshqariladigan, Koʻp tomonlama donorlar ishonch jamgʻarmasi (KtDIJ) tashkil etildi. KtDIJning asosiy vazifasi Oʻzbekiston hukumati va xalqaro hamkorlarga qishloq xoʻjaligi sektoridagi islohotlarni amalga oshirishda, paxta yigʻim-terimini mustaqil uchinchi tomon monitoringi tizimlarini yaratishda, paxta tarmogʻida majburiy mehnat va bolalar mehnatini tugatishda, shuningdek, toʻqimachilik sanoatida qoʻshilgan qiymat zanjirini rivojlantirishda koʻmaklashishdan iborat edi.

Faoliyat, xususan, davlat siyosatining tegishli yoʻnalishlarini isloh qilishga, davlat xizmatchilari, ish beruvchilar va xodimlarni oʻqitishga qaratildi. Bu mehnat huquqlari buzilishining samarali oldini oladigan muhitni shakllantirish hamda paxta tarmogʻini liberallashtirishga xizmat qildi.

2022-yil mart oyida 2015-yildan buyon Jahon banki bilan tuzilgan kelishuv doirasida Oʻzbekistonda paxta yigʻim-terimini monitoring qilib kelgan Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT) mamlakat paxta tarmogʻida tizimli majburiy mehnat va bolalar mehnati mavjud emasligini tasdiqladi. Ushbu muhim yutuq Oʻzbekiston paxtasiga nisbatan xalqaro boykotning bekor qilinishiga ham olib keldi.

Nodira va Inoyatxon

Oʻzbekiston hukumati tomonidan amalga oshirilgan islohotlar Nodira Zarifova va Inoyatxon Normatova kabi sobiq paxta terimchilarining turmush sharoitlarini yaxshilashga imkon berdi.

Yangi iqtisodiy imkoniyatlar ochilishi bilan Nodira Zarifova paxta dalalaridagi mehnatdan toʻqimachilik fabrikasidagi ishga oʻtdi. Uning aytishicha, dastlab uning turmush oʻrtogʻi  qishloqni tark etishni istamagan. “2022-yilda fabrikada ishlashni boshlaganimizda, korxonada yaratilgan mehnat sharoitlari juda yaxshi ekanini koʻrdik. Ish haqi oʻz vaqtida toʻlanadi, sifatli ovqat bilan taʻminlanamiz, ish jadvali esa paxta terimi davridagiga qaraganda ancha qulay”, — deydi Fargʻona vodiysida yashovchi 36 yoshli Nodira.

Avval bu oila paxta terimi bilan shugʻullangan paytda ularning umumiy daromadi oilaning asosiy ehtiyojlarini zoʻrgʻa qoplay olgan. “Hozir esa turmush oʻrtogʻimning ish haqi oziq-ovqat xarajatlarimizni toʻliq qoplaydi, mening daromadim esa uyimizni taʻmirlash va boshqa xarajatlarni toʻlash imkonini bermoqda. Endi farzandlarim va turmush oʻrtogʻim bilan koʻproq vaqt oʻtkaza olayotganimdan juda xursandman”, — qoʻshimcha qildi Nodira.

Inoyatxon Normatova esa, aksincha, dalada ishlashni davom ettirishga qaror qildi: “Men paxta dalalarida ulgʻayganman va har mavsumda oʻz qoʻllarim bilan paxta terganimdan faxrlanaman”, — deya taʻkidlaydi u. “Men ochiq havoda ishlashni yaxshi koʻraman. Daladagi ish vaqt jihatidan toʻqimachilik fabrikasidagi smenali ishlarga qaraganda koʻproq moslashuvchanlik beradi. Bundan tashqari, korxonalar uyimdan uzoqda joylashgan, men esa oilaviy majburiyatlarimni ish bilan uygʻunlashtirish uchun uyga yaqinroq boʻlishni afzal koʻraman”.

Paxta qiymatini yaratish zanjiri boʻylab mehnat sharoitlarining yaxshilanishi xodimlarga daromad topish uchun kengroq imkoniyatlar yaratmoqda.

Fermerlarni qoʻllab-quvvatlash

Oʻzbekiston hukumati paxta va bugʻdoy bozorlarini liberallashtirish boʻyicha chora-tadbirlarni amalga oshirdi. Bular qatoriga qishloq xoʻjaligida davlatning ustun rolini bartaraf etish hamda yerga egalik huquqlarining kafolatlarini mustahkamlash ham kiradi. Natijada fermerlar ishlab chiqarish hajmlarini oshirish va koʻproq, sifatli ish oʻrinlari yaratish uchun ragʻbat oldi.

“Biz fermerlik faoliyatimizni 2001-yilda boshlaganmiz. Oʻshanda atigi bitta qishloq xoʻjaligi texnikamiz bor edi. Oʻsha davrlarda koʻplab qiyinchiliklar va noaniqliklarga duch kelganmiz. Ekinlarga kimyoviy ishlov berish vositalarini olish qiyin edi, moliyaviy resurslar yetishmasdi va boshqa cheklovlar ham mavjud edi”, — deydi Fargʻona vodiysidan paxtakor-fermer Jamoliddin Usmonov. Bugungi kunda u zarur resurslarni oʻz vaqtida xarid qilishi va xomashyo xaridorlaridan toʻlovlarni kechiktirmasdan olishi mumkin.

Jamoliddin paxta ishlab chiqarish hajmlarini oshirib, hozirda oʻz fermer xoʻjaligida mexanizatorlar va sugʻorish boʻyicha mutaxassislarni oʻz ichiga olgan holda 30 nafardan ortiq xodimni doimiy ish bilan taʻminlamoqda. Paxta yigʻim-terimi davrida esa 100 nafardan ortiq mavsumiy ishchi jalb etiladi.

Koʻp tomonlama hamkorlik natijalari

O'zbekiston hukumati tomonidan amalga oshirilgan islohotlar, axborot kampaniyalari va qo'shma jamoat tashabbuslari mamlakat paxta sanoatini tubdan o'zgartirishga hissa qo'shdi. Buning natijasida muhim o'zgarishlar yuz berdi, jumladan:

• XMT rahbarligida va mahalliy fuqarolik jamiyati faollari bilan hamkorlikda paxta yigʻim-terimi davrida bolalar mehnati va majburiy mehnatni mustaqil monitoring qilish tizimi yoʻlga qoʻyildi. Ushbu faoliyat Koʻp tomonlama donorlar ishonch jamgʻarmasi (KtDIJ) tomonidan moliyaviy qoʻllab-quvvatlandi.
• Paxta ishlab chiqarish va xarid qilish boʻyicha davlat kvotalari bekor qilindi.
• Paxta yigʻim-terimi jarayonida mehnat huquqlari boʻyicha aholining xabardorligi oshirildi hamda mahalliy hokimiyat organlari, paxta terimchilari va aholining mehnat huquqlarini amalga oshirish va mehnat sharoitlarini yaxshilash borasidagi salohiyati kuchaytirildi.
• Mehnat vazirligi inspeksiyasi xodimlari soni va imkoniyatlari kengaytirildi, shuningdek, barcha fuqarolar uchun mehnat huquqlari buzilishi boʻyicha murojaat qilish mexanizmlari yaratildi.
• Paxta terimchilari ish haqi oshirilib, fuqarolarning paxta yigʻim-terimida ixtiyoriy ishtiroki ragʻbatlantirildi.

KtDIJ koʻmagidan tashqari, Jahon banki guruhi tarkibiga kiruvchi Xalqaro moliya korporatsiyasi (XMK) hamda boshqa xalqaro taraqqiyot hamkorlari Oʻzbekistonda paxta va toʻqimachilik mahsulotlari ishlab chiqarishda xususiy sektor ishtirokini kengaytirish va tarmoqni transformatsiya qilishga qaratilgan qator tashabbuslarni qoʻllab-quvvatladi. XMK va XMT, shuningdek, “Better Work” dasturi doirasida toʻqimachilik va tikuvchilik korxonalarida mehnat sharoitlarini yaxshilashda hukumatga koʻmak bermoqda.

Mazkur yoʻnalishda ijobiy dinamika saqlanib qolmoqda. Jahon banki guruhi Oʻzbekiston fuqarolari uchun, jumladan paxta tarmogʻida ham, yanada barqaror va samarali kelajakni shakllantirish yoʻlida mamlakatni qoʻllab-quvvatlashni davom ettirmoqda.