ÖNE ÇIKANLAR

• Türkiye'de tarım işçilerinin önemli bir bölümü kayıt dışı çalıştığı için resmi istihdamın sağladığı korumalardan yararlanamıyor. Bu durum, hastalık veya iş kazası halinde gelirlerini kaybetmeleri ve yoksulluğa sürüklenmeleri riskini artırıyor.
• Ücret desteklerini mesleki eğitim ve sosyal güvenceyle birleştiren Dünya Bankası destekli bir proje sayesinde ülke genelinde 12.200'den fazla kayıtlı istihdam oluşturuldu.
• Proje, tarım işçilerinin işte kalıcılığını ve motivasyonunu artırırken, çiftliklerin verimliliğini yükseltti; kadınlar ve mülteciler gibi resmi işgücü piyasasında sıklıkla dışlanan gruplar için de yeni fırsatlar yarattı.

Sıcak çarpması. Ani hava değişimleri. Düşmeler. Kimyasal maddelere maruz kalma. Ağır ekipmanların neden olduğu kazalar ya da bir aletin yanlış kullanımı sonucu meydana gelen yaralanmalar... Tarım işçilerinin karşı karşıya olduğu pek çok riske rağmen, Türkiye'deki çiftliklerde çalışanların büyük bölümü sağlık hizmetleri, emeklilik hakkı veya iş kazaları ile meslek hastalıklarına karşı mali koruma gibi sosyal haklardan yararlanamıyor. Bu işçilerin çoğu mevsimlik ve kayıt dışı olarak, herhangi bir iş güvencesi olmaksızın çalıştığı için gelirlerini kaybetme ve yoksulluğa düşme riski sürekli devam ediyor.

Tahminlere göre, Suriye'deki çatışmalar nedeniyle yaşanan mülteci akınından önce dahi Türkiye tarım sektöründe çalışanların yüzde 80'inden fazlası kayıt dışıydı. Tarım işverenleri büyük ölçüde işgücü piyasası düzenlemelerinin dışında kalırken, mevsimlik tarım işleri de resmi istihdam yükümlülüklerine tabi olmuyor. Çiftliklerde çalışma koşulları çoğu zaman yetersiz; ücretler ise sıklıkla asgari ücretin altında kalıyor ve işçilerin korunmasına yönelik önlemler sınırlı oluyor.

Tarımsal faaliyetlerin mevsimsel niteliği nedeniyle çiftçiler işçileri çoğu zaman günlük olarak istihdam ediyor. Bu durum, işverenlerin kayıtlı istihdam sağlaması için yeterli teşvik oluşturmuyor. Bir işçi bir gün kayısı toplarken ertesi gün patlıcan hasadında çalışabiliyor. Sonuç olarak işçiler çoğu zaman yaptıkları işe ilişkin gerekli beceri ve deneyime sahip olmuyor; bu da iş kazalarına ve maliyetli ürün kayıplarına yol açabiliyor.

Bu kırılganlığın azaltılması; eşitsizliklerin giderilmesi, tarım sektörünün güçlendirilmesi ve ülkenin ekonomisi ile gıda güvenliğinin desteklenmesi açısından kritik önem taşıyor. Bunun için ise sistematik bir dönüşüm gerekiyor: Daha istikrarlı istihdam yaratacak şekilde işgücü piyasasında kayıtlı çalışmanın yaygınlaştırılması, tarım işçilerine beceri eğitimi verilmesi, çiftçilerin kayıtlı istihdam konusunda bilinçlendirilmesi ve çalışma koşullarının iyileştirilmesi.

Türk Tarımında Kayıtlı İstihdamın Yaygınlaştırılması

İşte Dünya Bankası destekli Tarım Sektöründe Kayıtlı İstihdamın Desteklenmesi Projesi (FESAS) tam da bu ihtiyaçlara yanıt vermek amacıyla hayata geçirildi. Avrupa Birliği'nin finansman desteğiyle Tarım Kredi Kooperatifleri tarafından uygulanan FESAS, tarım sektöründe kayıtlı istihdamı teşvik etti, tarım işçilerine sosyal güvence sağladı ve böylece istihdam yaratılmasına, tarımsal verimliliğin artırılmasına ve ülkenin en kırılgan çalışanlarının korunmasına katkı sundu.

İşçiler açısından bakıldığında, proje kapsamında sunulan sosyal güvence gerçek anlamda oyunun kurallarını değiştirdi. Hava koşullarının kötüleşmesi, hastalık ya da iş kazası gibi durumlarda dahi gelir güvencesine sahip oldular.

İzmirli çiftçi İsmail Sülün bunu şu sözlerle anlatıyor: "İşçilerimin sigortalı olmasını hep istiyordum ama maddi imkânsızlıklar nedeniyle bunu yapamıyordum. İstihdam maliyetleri bizim için çok yüksekti. Artık bunu karşılayabiliyoruz."

İşverenler de somut faydalar elde etti. İşçilerin işte kalma süresi ve motivasyonu arttı, verimlilik yükseldi, çalışanların becerileri gelişti ve iş kazalarına karşı daha güçlü bir koruma sağlandı. Ancak kayıtlı istihdamın sağladığı kazanımlar yalnızca üretkenlikle sınırlı değildi; çalışanlar aynı zamanda resmi istihdamın getirdiği hak ve güvencelere de kavuştu.

Bursalı çiftçi Sedat Barış'ın sözleri bunu özetliyor: "İşçi sadece ücret almamalı, haklara da sahip olmalı. Biz de resmi prosedürlere uygun hareket etmeye çalışıyoruz."

Yıl Boyunca İstihdam

FESAS, ücret destekleri sağlayarak çiftçilerin işçi istihdam etmesini teşvik ederken aynı zamanda çalışanların becerilerinin geliştirilmesine de katkı sağladı. Böylece işçiler farklı çiftliklerde düzensiz ve olumsuz koşullarda çalışmak yerine tek bir işletmede tam zamanlı istihdam edilebildi. Bu yaklaşım, daha nitelikli bir işgücü oluşturulmasını ve uzmanlaşmayı teşvik ederek genel verimliliği artırdı.

Mersinli muz üreticisi Mesut Başar, daha sonra avokado gibi katma değeri yüksek ürünlerin üretimine de yöneldi. "Eskiden günlük işçi çalıştırıyorduk. Kim bulunursa onu alıyorduk; biri iki gün, diğeri üç gün çalışıyordu. Herkes aynı işi yapmadığı için işler zorlaşıyordu. FESAS'a kayıt olduktan sonra işçilerimiz kalıcı hale geldi. İlk işe aldığım kişiler muz yetiştiriciliği hakkında hiçbir şey bilmiyordu. 'Bildiklerinizi unutun, size gösterdiğimizi yapın' dedik ve öyle başladık. Bugün üretimde iki yıl öncesine göre gözle görülür bir fark var."

FESAS ayrıca Mesut gibi 2.000'den fazla çiftçiye muhasebe, iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili mevzuat ve yasal düzenlemeler gibi konularda eğitim verdi. Bu eğitimler, çiftçilerin kayıtlı istihdam sağlamadaki rol ve sorumlulukları konusunda farkındalıklarını artırırken, sosyal güvenlik sistemiyle ilgili işlemleri yürütmeleri için gerekli pratik bilgileri de kazandırdı.

Sahada Kurulan İletişim Sonuç Veriyor, Hayatlar Değişiyor

FESAS saha ekipleri; işverenler, tarım işçileri, meslek kuruluşları, öncü çiftçiler ve yerel yönetimlerle kırsal bölgelerde düzenli toplantılar gerçekleştirerek projenin sunduğu fırsatları anlattı. Başvuru ve bilgilendirme toplantıları, çiftçilerin günlük yaşamlarının doğal bir parçası olan ve kolayca ulaşabilecekleri mekânlarda düzenlendi: Tarım Kredi Kooperatifi şubeleri, köy kahvehaneleri, oda binaları ve hatta gündüz saatlerinde kullanılmayan düğün salonları.

Toplam 1.638 çiftçi FESAS'a katıldı ve program ülke genelinde 12.200'den fazla kayıtlı istihdam oluşturulmasına katkı sağladı. Desteklenen işçilerin önemli bir bölümü ise resmi işgücü piyasasında dezavantajlı konumda bulunan gruplardan oluşuyordu. FESAS kapsamında desteklenen tarım işçilerinin yaklaşık yüzde 40'ı kadınlardan oluşurken, programa katılan çiftçilerin yarısından fazlası projenin Haziran 2025'te tamamlanan beş yıllık uygulama süresi boyunca mülteci işçi istihdam etti.

Projenin başarısı ikinci fazın hayata geçirilmesinin de önünü açtı. Elde edilen kazanımlar üzerine inşa edilen FESAS'ın ikinci fazı, 2026 yılında aynı illerde uygulamaya alınarak tarım sektöründe kayıtlı istihdamın artırılmasını ve kırılgan gruplara yönelik fırsatların genişletilmesini sürdürmeyi hedefliyor. Böylece daha fazla çiftçi ve tarım işçisi, kayıtlı istihdamın sunduğu güvence, istikrar ve fırsatlardan yararlanabilecek.

FESAS'ın devam eden etkisi, sosyal güvenliğe ve çalışanlara yapılan yatırımın çiftçiler, tarım işçileri ve Türkiye'nin tarım sektörü için ne kadar büyük bir potansiyel taşıdığını ortaya koyuyor. Daha nitelikli bir işgücü oluşturulmasına, verimliliğin artırılmasına ve kırsal yoksulluğun azaltılmasına katkı sağlayan bu yaklaşım, tarım sektörünün geleceği açısından önemli bir model sunuyor.